Civitas Sari, czyli miasto Żory 

W powszechnym mniemaniu, tak mieszkańcy tej miejscowości mogą mówić o miejscu swego zamieszkania od 24 lutego 1272 roku.

Wtedy to bowiem Władysław książę Opola i Raciborza miał Żorom nadać prawa miejskie, o czym świadczyć ma zachowany z tamtych czasów dokument.  Jak to zwykle bywa, prawda historyczna jest jednak nieco bardziej skomplikowana. W rzeczywistości bowiem zarówno charakter i rodzaj tego dokumentu, a nawet data jego powstania odbiegają od tego, czego dowiedzieć się można w uproszczonych opracowaniach na temat dziejów miasta.

Dokument wydany na raciborskim zamku przez księcia Władysława jest bowiem, po pierwsze swego rodzaju aktem notarialnym, w którym władca dokonuje wymiany dóbr pomiędzy z właścicielem żorskiej wsi, swym rycerzem Chwaliszem. Ten ostatni w zamian otrzymał znajdującą się w pobliżu Pszczyny wieś Ściernie.

Po drugie książę Władysław w tym dokumencie oświadcza wolę założenia w Żorach obronnego miasta. Była to oczywiście brzemienna w skutki decyzja, która spowodowała przekształcenie istniejącej w tym miejscu wioski w miasto lokowane (jak inne miasta księstwa) na prawie niemieckim, nie jest to jednak klasyczny akt lokacyjny, w którym z reguły dokładnie precyzowane są prawa i obowiązki mieszczan. Tak można było postąpić, gdy rangę miasta w sensie prawnym otrzymywał istniejący od dawna gród spełniający funkcje miejskie, lecz działający na zasadach dawnego prawa polskiego. Tak było chociażby w przypadku Wrocławia, Opola czy Raciborza w księstwach śląskich, czy Krakowa w Małopolsce.

Przy zakładaniu miasta na obszarze dawnych wsi czy wręcz na tzw. surowym korzeniu, czyli w miejscu dotychczas niezamieszkanym, działający w imieniu władcy organizator tego przedsięwzięcia zwany zasadźcą otrzymywał czas na ściągnięcie na miejsce osadników oraz na przygotowania niezbędne do wytyczenia granic miasta, rozplanowania jego ulic, wzniesienia pierwszych budynków i obwałowań. Dopiero w miarę powstawania infrastruktury miejskiej władca nadawał kolejne przywileje, aż w końcu, po wielu latach, dane miasto otrzymywało tzw. wielki przywilej.

Niestety w przypadku Żor nie zachowały się kolejne dokumenty potwierdzające prawa i obowiązki mieszczan.

Nawet ów pierwszy dokument zawierający pozwolenie na założenie miasta znany jest jedynie z osiemnastowiecznego odpisu, który znajduje się w Archiwum Państwowym w Pszczynie. Powodem zniszczenia najstarszych miejskich dokumentów najprawdopodobniej był pierwszy potwierdzony w źródłach wielki pożar miasta, który strawił jego zabudowę w 1454 r.

Dokładna data wystawienia przez księcia Władysława dokumentu zawierającego decyzję o przekształceniu Żor w miasto nie jest do końca jednoznaczna.

Średniowieczni kanceliści w dokumentach używali na określenie dat kalendarza chrześcijańskiego, w którym dni określano imionami świętych pańskich oraz, często w przypadkach wymagających uściślenia daty, starego kalendarza rzymskiego.

Dokument dotyczący Żor wystawiony został w dniu św. Macieja. Z racji tego, że rok 1272 był rokiem przestępnym, pamiątkę tego świętego obchodzono zarówno 24, jak i 25 lutego. Według badacza historii Żor, prof. Idziego Panica, decyzja o założeniu miasta spisana została raczej 25 lutego, ponieważ na 24 w kalendarzu rzymskim przypadają VI kalendy marcowe, natomiast w dokumencie brak jakiejkolwiek wzmianki na ten temat.